Martin Gerbert
Scriptores ecclesiastici de musica, 3 voll.

St. Blasien: tipis San Blasianis, 1784.

l'autore | il testo | le edizioni | la fortuna

Frontespizio del primo volume

I. De nomine musicæ – II. De inventoribus musicæ – III. Quid possit musica – IV. De tribus partibus musicæ – V. De triformi musicæ divisione – VI. De prima divisione musicæ, quæ harmonica dicitur – VII. De secunda divisione musicæ, quæ organica dicitur – VIII. De tertia divisione musicæ, quæ rhythmica dicitur – IX. De musicis numeris

Incipit præf. Musicæ discliplinæ Aureliani conf. Martenii collect. ampliss. t. I col. 121 seqq. – I. De laude musicæ disciplinæ – II. De nomine et inventoribus eius, et quomodo forme numerorum inventæ fuerint – III. Quod musicæ tria sint genera – IV. Quot habeat humana musica partes – V. De vocum nominibus – VI. Quod habeat musica cum numero maximam concordiam – VII. Quid sit inter musicum et cantorem – VIII. De tonis octo – IX. Quæ ipsis inscribuntur tonis – X. De authentu proto – XI. De plagis proti – XII. De authentu deutero – XIII. De plagis deuteri – XIV. De authentu trito – XV. De plagis triti – XVI. De authentu tetrardi – XVII. De plagis tetrardi – XVIII. Deuterologium tonorum – XIX. Normæ, qualiter versuum sprissitudo, raritas, celsitudo, profunditasque discernatur omnium tonorum – XX. Quod ab hac disciplina exstant composita modulamina, quæ die noctuque iuxta constitutionem patrum præcedentium præcinuntur in ecclesia

De octo tonis – De tetrachordis – De octo modis – De mensura fistularum organicarum

– [p. 103] Incipit liber Ubaldi peritissimi musici, vel Harmonica institutione [tav. ripiegata post p. 122]

– [p. 152] Hugbaldi monachi Elnonensis Musica enchiriadis – II. De phthongorum figuris, et quare sint octecim – III. Unde dicatur tetrachordum finalium et cæterorum – IV. Quare unum solum tetrachordum sub finalibus sit, et due supra – V. Quid distet iner autentos et minores tonos – VI. De proprietaribus sonorum: et quotis locis ab invicem distent eiusdem qualitatis soni – VII. Descriptiunculæ de sonorum proprietatibus ad exercendum – VIII. Quomodo ex quatuor sonorum vi omnes toni producantur – IX. Quid sit inter phthongos et sonos: inter tonos et epogdoos; quid etiam toni et modi sive tropi, particulæ quoque; quid diastema et systema? – X. De symphoniis – XI. Quomodo ex simplicibus symphoniis aliæ componuntur – XII. Item de eisdem symphoniis – XIII. De proprietate symphoniarum – XIV. De acutiore diaphonia per diatessaron, eiusque descriptio – XV. Diaphoniæ acutioris descriptio per diapende – XVI. Quid de his Ptolomæum sensisse Boetius narret: de consonantia nempe diapason et diatessaron – XVII. De ordine consonantiarum, consonantia et inconsonantia – XVIII. Quomodo altiora, modo submissiora loca organum petat – XIX. Quod in aliquibus rationin huius profunditas minus sit penetrabilis

– [p. 173] Incipiunt Scholia enchiriadis de arte musica (in dialogo) – Incipit secunda pars de symphoniis – Incipit tertia

– [p. 213] Incipit Commemoratio brevis de tonis et psalmis modulandis

– [p. 247] Tonarius ex cod. Cas. | sec. XI

– [p. 251] Dialogus de musica ex ms. biblioth. Reg. Paris. 7211 [2 tavv. ripiegate post pp. 252 e 263]

– [p. 264] Musica enchiridionis

– [p. 285] Regulæ ... de rhythmimachia

– [p. 296] Regule ... super abacum ex cod. cod. Vindobonensi | sæc. circ. XIII

– [p. 303] Quomodo organistrum construatur ex eodem cod. Vindobonensi

[tav. ripiegata post p. 306]

– [p. 330] Anonymi I Musica

– [p. 338] Anonymi II Tractatus de musica

– [p. 343] Anonymi III Fragmentum musices

– Mensura monochordi Boetii, ex codice Benedicto-Burano | sæc. XII
– Mensura monochordi, ex cod. S. Blas. | sæc. XII
– De mensura monochordi, ex eodem cod. msc. S. Blas. | sæc. XII
– Mensura Guidonis, ex cod. Benedicto-Burano | sæc. XII
– Otkeri Ratisbonensis monachi ætatis incertæ Mensura quadripartitæ figuræ, ex cod. Benedicto-Burano | sæc. XII

– [p. 2] Micrologus ... de disciplina artis musicæ – I. Quid faciat, qui se ad disciplinam musicæ artis parat? – II. Quæ vel quales fint notæ, vel quot? – III. De dispositione earum in monochordo – IV. Quibus fex modis sibi inviecem voces iungantur? – V. De diapason et cur tantum septem sint notæ – VI. De divisionibus vocum, et interpretationibus earum – VII. De modis quatuor et affinitatibus vocum – VIII. De aliis affinitatibus vocum et [bemolle] et [bequadro] – IX. De similitudine vocum in cantu, quarum diapason sola perfecta est – X. De modis, et falsi meli agnitione et correctione – XI. Quaæ vox, et quare in cantu obtineat principatum – XII. De divisione quatuor modorum in octo – XIII. De octo modorum agnitione, acumine et gravitate – XIV. De tropis, et virtute musicæ – XV. De commoda componenda modulatione – XVI. De moltiplici varietate sonorum et neumarum – XVII. Quod ad cantum redigitur omne, quod scribitur – XVIII. De diaphonia id est, organi præcepto – XIX. Dictæ diaphoniæ per exempla probatio – XX. Quomodo musica ex malleorum sonitu sit inventa

– [p. 25] Versus de musicæ explanatione, suique nominis ordine

– [p. 34] Regulæ de ignoto cantu

– [p. 43] Epistola ... Michaeli monacho de ignoto cantu directa

– [p. 50] Tractatus ... correctorius multorum errorum, qui fiunt in cantu gregoriano in molti locis ex cod. Tegernseen. | sec. XIV vel XV

De tropis sive tonis – Qualiter diapason species construuntur – De agnitione quatuor modorum – De inventione synemmenon – De speciebus diatessaron – De speciebus diapente – De proprietatibus troporum – Ubi tetrachordum et diezeuxis – De vi symphoniis – De cognatione proti et tetrardi

– [p. 61] Musica ... seu Tonarius ex cod. Palatino biblioth. Vatic. collato cum codice Admontensi

– [p. 91] De varia psalmorum atque cantuum modulatione ex ms. Salemitano | sec. XI vel XII

[tav. ripiegata post p. ?]

[2 tavv. ripiegate post pp. 204 e 214]

Incipit Ars cantus mensurabilis edita a magistro Francone Parisiensi – I. De definitione musicæ mensurabilis et eius speciebus – II. De definizione discantus et divisione – III. De modis cuislibet discantus – IV. De figuris five fignis cantus mensurabilis – V. De ordinatione figurarum ad invicem – VI. De plicis in figuris simplicibus – VII. De ligaturis, et earum proprietatibus – VIII. De plicis in figuris ligatis – IX. De pausis, et quomodo per ipsas modi ad invicem variantur – X. Quot figuræ fimul ligabiles sint – XI. De discantu et eius speciebus – XII. De copula – XIII. De ochetis

I. De numero litterarum – II. De natura litterarum – III. De natura gamma – IV. De numero et natura punctorum et litterarum – V. De natura cuiuslibet puncti per se – VI. De numero clavium, et natura eaurumdem – VII. De notitia palme – VIII. De doctrina cantandi – IX. De consistorio tonorum, ut in genere generalissimo, et in specie et ordine eorumdem – X. De figura et ordine omnium tonorum in lectura – XI. De ordinatione et statu primi toni cum secundo in lectura et in figura – XII. Practica primi toni in cantu – XIII. Practica de regimine seculorum – XIV. De expositione: primum quærite – XV. De expositione de gloria patri – XVI. De numero seculorum primi toni – XVII. De prænotandis ad naturam seculorum – XVIII. De natura et proprietate quorumlibet seculorum – XIX. rubrica de pratica & regimine responsoriorum, & aliorum cantuum – XX. de practica clavium, qualiter debeant uti solfiando – XXI. De practica secundi toni – XXII. De practica tertii toni – XXIII. De practica quarti toni – XXIV. De practica quinti toni – XXV. De practica sexti toni – XXVI. De practica septimi toni – XXVII. De practica octavi toni – XXVIII. Qualiter cantus debeat lineari – XXIX. De prænotandis et considerandis in nova edition buius artis – XXX. De notitia candandi in quatuor voces et de quibusdam notabilibus debitis et honestis – XXXI. De doctrina falsæ musicæ, qualiter debeat evitari

– [p. 65] Tractatus I – I. De inventione musicæ – II. De pulcritudine musicæ – III. De utilitate musicæ – IV. De iudicio musicæ – V. Quit sit musicæ – VI. Unde dicatur musica – VII. De divisione musicæ – VIII. De musica harmonica – IX. De sono, qui est vox – X. Unde dicitur vox – XI. Quotuplex est vox – XII. De musica organica – XIII. De sono, qui non est vox – XIV. De musica rhythmica – XV. De divisione præsentis musicæ – XVI. De genere generalissimo, et specie specialissima in musica

– [p. 70] Tractatus II – I. De tono, quit sit – II. Unde dicatur tonus – III. De nominibus toni – IV. In quibus numeris constitutus tonus – V. Demonstratio partium toni – VI. De diesi – VII. De semitoniis diatonico et enarmonico simul, eo quod unum per aliud melius cognoscatur – VIII. De semitonio chromatico – IX. De proportionibus, in quibus consistit tonus, ac etiam semitonium enarmonicum & diatonicum – X. De proportionibus consonantiarum & dissonantiarum

– [p. 76] Tractatus III – I. De numeris musicalibus, et de consonautiis in speciali – II. De diapende consonantia – III. De diapason consonantia – IV. De diapason diatessaron consonantia – V. De diapason diapende consonantia – VI. De bisdiapason consonantia

– [p. 78] Tractatus IV – I. De proportionibus primo, quid proportio – II. De proprotionibus, quot sint – III. De sesquitertia proportione – IV. De sesquialtera proportione – V. De dupla proportione – VI. De dupla superbipartiente proportione – VII. De tripla proportione – VIII. De quadrupla proportione – IX. De sesquioctava proportione – X. De sesqui decima sexta proportione – XI. De sesquidecimaseptima proportione

– [p. 80] Tractatus V. De consonantiis in generali – I. Quid sit consonantia – II. De dissonantia – III. De euphonia – IV. De harmonia – V. De symphonia – VI. Quæstio de dissonantiis – VII. Alia quæstio de dissonantia

– [p. 83] Tractatus VI – I. De consonantiis, quomodo ey quare una melius consonet, quam altera – II. De consonantiis in speciali, sive de speciebus consonantiarum: et primo de prima, quæ dicitur diatessaron – III. De consoantia diapende – IV. De consonantia diapason – V. Demonstratio secundum pythagoricos, dipason diatessaron non effe consonantiam

– [p. 87] Tractatus VII – I. De generibus inæqualitatis, quot fint, et quot in musica fint necessaria

– [p. 88] Tractatus VIII – I. de necessariis ad cognoscendam naturam tonorum et semitonorum – II. De permutatione, quid sit, et ubi fiat – III. De mutatione, quid sit et ubi – IV. De natura et proprietate b quadri, b rotundi et naturæ.

– [p. 92] Tractatus IX – I. De coniunctionibus vocum, quid sint et quot

– [p. 100] Tractatus X – I. Quid sit mensura in musica plana, sive mensurata

– [p. 101] Tractatus XI – I. De tonis, qui proprie modi dicuntur, quid sint – II. De tonis, quot sunt et qui – III. De tonis, quomodo non solum propter ascensum et descensum iudicandi sint – IV. De formatione tonorum per species

– [p. 117] Tractatus XII – I. Quid sit quantitas in plana musica – II. De cantibus, qui propter eorum ascensum non sunt authentici, et propter eorum descentum non sunt plagales

– [p. 119] Tractatus XIII. De pausis, quomodo debeant figurari in cantu plano

– [p. ?] Tractatus XIV. De clavi, quid sit, et quot sunt

– [p. ?] Tractatus XV. De nominibus gravium et acutarum chordarum, prout a physicis fuerunt primitus adinventæ

– [p. ?] Tractatus XVI. De musico et cantore

Analysis operis, prout in dicto codice eidem præponitur — Epistola ... domino Roberto Ierusalem et Siciliæ regi

[p. 122] [Prima pars primi libri:]

– Tractatus I. De caudis & proprietatibus, quando non faciunt in musica mensurata –

– Tractatus II: De pausis – Quid pausæ sint in cantu – Quomodo scribi et signari debeant pausæ secundum antiquos – Quodomo confirmatio et dicta antiquorum scribi et signari debeant in cantu modernorum – De punctello – Quæ fuit necessitas, quod talis punctellus in scripta musica mensuraretur – Quomodo de ipso post proprietates et pausas sit tractandum – Quid ipse punctellus faciat in musica mensurata – Sequitur de quodam signo, quod a vulgo falsa musica nomitatur – Quæ fuit necessitas, quod tale fignum introduceretur in musica mensurata – Quomodo tale signum debeat proprio nomine nominari – Quomodo post punctellum et proprietates sit tractandum de isto signo – Quomodo debet ipsum signum in musica signari

[p. 137] Secunda pars primi libri: De essentialibus musicæ mensuratæ

– Tractatus I: De tempore – Quid sit tempus musicum – Quomodo ipsum tempus est distinguibile in musica – Reprobatur quorumdam opinio tam circa definitionem temporis, quam circa distinctionem eiusdem – De ipso tempore, quomodo applicabile est ad notas secundum se solum – De dubitatione quorum dam circa notam duorum temporum, quæ dicitur altera brevis – De absolutione prædicti dubii, et de modo formandi notas – In quo situ ac loco notæ debeant figurari, quæ diversis temporibus mensurantur – Cum qua proprie tate debeat figurari altera brevis – De tempore, quomodo applicabile est ad ipsas notas secundum divisione ipsus in tartes suas – Quomodo ipsum tempus dividatur in suas primarias divisiones – Demonstratio essentiarum notarum, quæ ex tali bus divisionibus figurantur – Quomodo tales notæ ad invicem se habent, de sola semibrevi – De tribus brevibus in prima divisione temporis – De secunda divisione in sex semibreves – Utrum de tribus possunt caudari duæ – Utrum de quatuor caudari possunt duæ – Utrum de quatuor possunt caudari tres – De quinque semibrevibus, quæ et quot possunt caudari? – quomodo semibreves pertineant ad secundam divisionem temporis – De quatuor semibrevibus in novenaria divisione – De nominibus ipsarum semibrevium

[p. 173] Liber... secundus: De tempore imperfecto

– Quid sit tempus imperfectum musice loquendo – Quomodo tempus perfectum & imperfectum essentialiter opponuntur? – Per quantum deficit tempus imperfectum a perfecto? – De applicatione imperfecti temporis ad notas, scilicet ipsius totalitatem et multiplicationem

– Tractatus de applicatione ipsius temporis imperfecti, sed in se solum ad notas via partialitatis et divisionis: In qut principales partes ipsum tempus imperfectum dividatur – De binaria divisione temporis imperfecti uno modo sumta – De secundaria divisione temporis imperfecti – De distantia et differentia cantandi de tempore inperfecto inter gallicos V italicos, V qui rationa-bilius cantant – De nominibus et propriatatibus semibrevium de tempore imperfecto, modo gallico et italico

[p. 178] Liber tertius: De musica mensurata, et de his quæ tractantur in ea, in quantum in eis surgat diversimoda harmonia

– De discantu, quid sit

– De modo ligandi notas ad invicem, sive de ligaturis, ex quo consurgit ipse discantus: De definizione ligaturæ, et distinctione ipsius – De notis, quæ possunt ligari ad invicem, et quomodo – De plicis et ligaturi – De errore circa ligaturam, et primo in universali – Reprobatio cuiusdam in speciali – De modis quid sint – De distintione modorum – Ad quid sit inventus modus – De subtractione modorum perfectorum, propter quam constituuntur modi imperfecti]

– Explicit ... conditum Cesenæ in domo Raynaldi de Cyntris

– [p. 189] Summa ... ex ms. Paris. nunc S. Blas. – I. Quid sit musica, et a quibus sit inventa – II. Ad quid sit utilis musica – III. Qui primo in ecclesia utebantur musica, et quare – IV. De divisione musicæ in naturalem et instrumentalem, mundanam et humanam – V. De musica humana – VI. De notulis cantus usualis quæ sint, et ad quid sint inventæ – VII. De sex notularum vocibus, et sufficientia earumdem – VIII. De palma seu de manu musica, et lineis vel spatiis eius – IX. Quare manus potius est instrumentum musicæ, quam aliud membrum – X. De intervallis et speciebus illorum – XI. Quare plura non sunt intervalla quam novem, et quare non plures articuli quam novemdecim – XII. De signis intervallorum a diversis diversi mode ordinatis – XIII. De cautelis, quibus novus cantor et rudis cantum addiscat – XIV. De inventione tonorum et nmero eorum secundum antiquos et secundum modernos – XV. Quæ sint claves et viceclaves finales tonorum – XVI. Quæ sint claves initiales tonorum, et qualiter ascendatur et descendatur, et quantum – XVII. Quantum toni authenti ascendant et descendant, et quantum pagales – XVIII. Qualiter cantus plagalis distinguitur ab authento per claves discreativas – XIX. De tropo, et tenore, et cauda, quæ attenditur in cantu – XX. Qualiter et ubi gloria inchoatur, et de hemitoniis et differentiis tonorum – XXI. Qualiter et quot modis error fiat in cantu – XXII. Qualiter novus cantu habet fieri e diversificari – XXIII. Quæ sint vitia in novo cantu cavenda – XXIV. De polyphonia – XXV. intergumentum musicæ

– [p. 249] Tractatus de musica ex ms. cod. Mellic. collato cum Vindob.

– [p. 255] Musica theorica ... ex codicibus Parisiensi, Vindobonensi utroque et Bernensi (præfatio ex solo codice Parisiensi)

– [p. 256] Ioannis de Muris Musica speculativa a Conrado Norico, artium liberalium academiæ Lipsiensis magistro, ordinata atque correcta quæ multis temporibus fuit obnubilata, summo labore et diligentia, præfatio ex msc. Vindob. collato cum altero Vindob. & Bernensi

– [p. 284] De numeris qui musicas retinent consonantias secundum Ptolomæum de Parisius ex cod. Paris.

– [p. 286] Tractatus de proportionibus ex codice Parisiensi

– [p. 292] Secundus liber sequitur quid magister Iohannes de Muris dicat de practica musica, seu de mensurabili, ex eodem codice Parisiensi.

– [p. 301] Quæstiones super partes musicæ ex eodem codice Parisiensi, collato cum altero San Blasiano

Præfatio – I. De musicæ inventione – II. De varia sonorum seu vocum proporzione – III. De sonorum seu vocum repræsentatione – IV. De sonorum seu vocum consonantia et dissonantia – V. Aliqua in superioribus narrata demonstrat, et libro finem imponit

Clarissimo iurisconsulto Ioachim Luntaler, advocato consistoriali, amico, fautorique singularissimo, Adam de Fulda ducalis musicus felicitatem dicit – In partem secundam præfatiuncula – Paties III ... in musicam mensuralem aut figurativam – Pars quarta ... in proportiones, consonantias et partem quartam præfatiuncula

– I. [senza titolo] – II. Modus proponendi novos cantores – III. Modus examinis – IV. Scrutinium super admissionem novi cantoris – V. Modus dandi cottam et iuramentum – VI. Modus admissionis novi cantoris – VII. De salario consignando novo cantori – VIII. Novus cantor tenetur solvere duos ducatos pro cotta – IX. Novus cantor tenetur solvere decem ducatos pro regalibus participantibus – X. Quomodo inter cantores sint dividenda regalia – XI. De silentio observando stante divino – XII. Modus servandus in choro – XIII. De licentia eundi extra chorus pro aliquo particulari negotio – XIV. Non debent extra capellam missam decantare – XV. De officio ultimi et penultimi – XVI. De cantore prævaricante a servitio capellæ – XVII. De cantore scandalum faciente – XVIII. De cantore condemnato, et revelante decreta collegii – XIX. De habitu honesto deferendo – XX. Modus in congregatione cantorum servandus – XXI. Quando erit contentio inter cantores – XXII. De licentia exeundi extra urbem – XXIII. De licentia eundi ad partes – XXIV. De cantore ex partibus reverso – XXV. De cantore in servitiis capellæ per 25 annos existente – XXVI. De cantore infirmo – XXVII. De cantore infirmo reverente ad officium capellæ – XXVIII. De cantore infirm ultra annum – XXIX. De cantore mortuo – XXX. Qualiter inter cantores scaptulæ confectionum sint dividendæ – XXXI. De creatione novi pontificis – XXXII. De regalibus per novos cardinales cantoribus solvendis – XXXIII. De exequiis summorum pontificum – XXXIV. Quando ingreditur conclave – XXXV. Modus servandus cardinalibus in conclavi existentibus – XXXVI. De exequiis rr. dd. cardinalium – XXXVII. De negotiis capellæ per deputatos pertractandis – XXXVIII. De abbatia – XXXIX. Quomodo novus abbas est eligendus – XL. De punctatore – XLI. Quando leguntur constitutiones capellæ – XLII. De regalibus solvendis particulariter decano – XLIII. De divino officio celebrando in dicta capella per eosdem cantores et collegium – XLIV. Qualiter prima celebranda est in die dominico – XLV. Qualiter prima celebrando in aliis diebus totius anni – XLVI. De tertia – XLVII. De missa – XLVIII. De sexta tempore quadragesimæ – XLIX. De nonis, vesperis et completoriis – L. De versiculis cantandis in capella – LI. De missis papalibus celebrandis per summum pontificem – LII. De vesperis papalibus – LIII. De missis papalibus – LIV. De matutino noctis nativitatis domini – LV. De matutinis tenebrarum – LVI. De vespera et matutinis mortuorum – LVII. De lectionibus et prophetiis recitandis – LVIII. De processione et missa corporis christi – LIX. De missa cantanda extra capellam

1784 – I ed.

1905 – anast. Graz

1931 – anast. Milano

1963 – anast. Hidelsheim